Thom Geurts en Paul Boersma in dialoog over tien jaar Narthex

///Thom Geurts en Paul Boersma in dialoog over tien jaar Narthex

Thom Geurts en Paul Boersma in dialoog over tien jaar Narthex

Bestaansrecht van een vakbladMarrakech-2011-075-Small-300x225

Tekst interview: MARCO OTTEN

In het kader van het tienjarig bestaan van Narthex wordt in dit nummer aandacht besteed aan het gedachtegoed van twee oprichters en oud-hoofdredacteuren Paul Boersma en Thom Geurts. In dit artikel komen ze aan het woord en vertellen ze over hun visie op de betekenis van Narthex toen en nu. Het gesprek tussen Paul en Thom vond enkele maanden geleden plaats in Utrecht. Tijdens het bestellen van koffie en thee vertelden ze waar ze elkaar voor het eerst ontmoetten. Aan die ontmoeting ging de geschiedenis vooraf van de twee voorlopers van Narthex.

Verbum …

Een van die voorlopers was het katholieke tijdschrift Verbum. Verbum was volgens Thom en Paul heel belangrijk voor de ontwikkeling van godsdienstonderwijs tot levensbeschouwing. De uitgave van dit tijdschrift was in handen van het HKI (Hoger Katechetisch Instituut) en het werd daarnaast ook gevoed vanuit de katholieke theologische universiteiten (toen waren er nog vijf) en de vakgroep Theologie en Levensbeschouwing van het Moller Instituut (tegenwoordig Fontys). De uitgave werd later overgenomen door KPC Groep.

Het blad was een discussieplatform voor godsdienstpedagogiek in theorie en praktijk op katholieke scholen. Met auteurs als Tjeu van den Berk, Jan van Lier en Hans van der Ven legde Verbum het fundament van het schoolvak zoals dat nu bestaat. Pedagogisch, inhoudelijk en didactisch werd daar de basis gelegd voor de onderwijskundige ontwikkeling van een vak dat ooit als kerkelijke catechese begonnen was. De vestiging van dit aandachtsgebied in de persoonlijke ontwikkeling van leerlingen is hier begonnen.

Met name Jan van Lier en redactiesecretaris Jan Simons hebben met Verbum de basis gelegd waarop we nog steeds staan. En zij hebben met Verbum de broodnodige deskundigheid ontwikkeld bij vakdocenten die in die dagen lang niet altijd een adequate opleiding hadden. Nieuwe wetenschappelijke inzichten werden gepresenteerd en doorgedacht naar onderwijs. Er werd geëxperimenteerd met nieuwe aanpak van onderwijsmethodes en didactiek. Sommige discussies die in de jaren zeventig en tachtig werden uitgevochten in Verbum, zoals die tussen ervaringscatechese en godsdienstonderwijs dat gericht is op inzicht en begripsvorming, zijn nog steeds actueel en hadden een niveau dat niet onderdoet voor en soms hoger ligt dan de huidige discussies over aanverwante kwesties in Narthex. Theorievorming en deskundigheid zijn in de loop van de afgelopen jaren niet altijd lineair vooruit gegaan.

…en Voorwerk

Op het moment dat Paul theologie studeerde (begin jaren 70) was er binnen de protestants christelijke theologieopleidingen nog weinig voorhanden op het gebied van scholing en vorming. Paul haalde veel van zijn kennis voor het lesgeven uit Verbum en schreef ook een artikel voor dat blad. Halverwege de jaren ’70 werd in protestants christelijke kring ook een vakblad voor levensbeschouwelijke educatie opgericht met de naam Voorwerk. Dit blad had in eerste instantie een tamelijk academische insteek. Onder invloed van Paul, die vanaf het vijfde jaar hoofdredacteur werd, ontwikkelde het blad zich meer en meer in de richting van een vakblad voor leraren. Tegen die tijd had Thom Geurts al eens in Voorwerk gepubliceerd. Bovendien was Thom hoofdredacteur van Verbum geworden. Toen Verbum rond 2000 na ruim zeventig jaar moest stoppen was Voorwerk aan zijn zestiende jaargang bezig.

Paul ziet het blad vooral als een platform voor verschillende denkwijzen

binnen het levensbeschouwelijke educatieve veld. (…) Narthex was en is voor Thom essentieel voor de vernieuwing van de professionaliteit van leraren.

Ontmoeting en visie

Enige tijd daarvoor hadden Thom en Paul hun eerste echte ontmoeting. Die ontmoeting vond plaats in het kader van het project Sociaal Ethische Oriëntatie. In dat project werd vanuit verschillende denominaties materiaal voor de tweede fase van het voortgezet onderwijs ontwikkeld. Na een bijeenkomst in Giethoorn reisden beide hoofdredacteuren gezamenlijk terug naar Utrecht. In het gesprek dat tijdens die treinreis ontstond bleek dat ze veel gemeen hadden; beiden hadden een achtergrond als systematisch theoloog, beiden bleken zich goed te kunnen verplaatsen in de positie van de ander (zijn levensbeschouwelijke achtergrond) en beiden deelden de passie voor onderwijs en het belang van ervaring daarin. Paul herinnert zich Thom binnen dat project als een conceptueel denker. Het concept van waardegericht onderwijs en de bijbehorende ‘didactische koffer’ werden in dat project ontwikkeld. Volgens Paul is Thoms verdere pedagogisch-didactische ontwikkeling van de afgelopen tien jaar een uitwerking van dit concept en deze koffer geweest.

Paul karakteriseert Thom verder als vernieuwer, de

leermeester die graag conceptuele denkbeelden in het blad Narthex een plek wil geven en het blad ook ziet als voertuig voor vernieuwing. Paul, die feitelijk het redactiewerk aanstuurde, ziet het blad vooral als een platform voor verschillende denkwijzen binnen het levensbeschouwelijke educatieve veld.

Thom nuanceert Pauls beeld wat: er waren hooguit accentverschillen tussen hem en Paul voor wat betreft de missie van het blad. Narthex was en is voor Thom essentieel voor de vernieuwing van de professionaliteit van leraren. Net zoals Verbum dat was. Het belang van een vaktijdschrift is volgens hem niet minder geworden in de loop van de tijd. Vernieuwing is noodzakelijk voor het voortbestaan van het vak in een veranderende school en een veranderende samenleving.

Noodzakelijke vernieuwing

Volgens Thom heeft het vak godsdienst/levensbeschouwing nu religieuze tradities hun betekenis snel verliezen niet genoeg aan een fundament in een geïnstitutionaliseerde levensbeschouwelijke traditie. Nodig is een veel sterkere fundering in de persoonlijkheidsontwikkeling van leerlingen. Het gewicht van psychologie in de godsdienstpedagogiek moet veel groter worden. Vernieuwing blijft noodzakelijk om de veranderende contexten van leerlingen bij te kunnen houden. Niet alleen inhoudelijk, maar ook didactisch. Als de vernieuwing het spoor van de psychologie van het waarderen niet kan vinden, dan zijn er voor Thom slechts twee onaantrekkelijke alternatieven. Ofwel ons leergebied wordt een onbeduidend vak met een informatief doel, kennisgericht, om religieuze gemeenschappen en hun praktijken van buitenaf te verhelderen: het rariteitenkabinet van ‘Geestelijke stromingen’ dat aan de existentiële betekenis van religie niet weet te raken. Ofwel het vak verdwijnt, wordt opgelost en gaat onder in ethiek, maatschappijleer en filosofie. Deze erfgenamen kunnen slechts een heel beperkt deel van de boedel meenemen. Het belangrijkste blijft verweesd achter. Precies voor de noodzakelijke vernieuwing die deze alternatieven moet ontwijken is Narthex essentieel. Zeker nu, met name in het katholiek voortgezet onderwijs, schoolbesturen nauwelijks nog willen investeren in identiteit en pedagogiek, de universitaire deskundigheid bijna totaal is verdwenen en begeleidingsinstituten er geen markt meer in zien.

Paul geeft aan met de jaren religieuzer te zijn geworden,

in de zin dat de vraag ‘Wie ben ik?’ voor hem meer een vraag

is geworden naar ‘Waardoor word ik aangesproken?’.

Paul had een wat pragmatischer insteek voor het laten samengaan van het katholieke Verbum met het protestants christelijke Voorwerk. Volgens hem was het Nederlands taal- en vakgebied domweg te klein geworden voor twee vakbladen. Daarnaast merkte hij meer en meer uitwisseling op didactisch en inhoudelijk vakgebied tussen verschillende denominaties en leek het samengaan van de twee vakbladen een logisch vervolg.

Veranderende inzichten

Behalve de vraag of het blad meer een platform moet zijn voor uitwisseling van bestaande praktijken of zich juist op vernieuwing moest richten, speelde ook de vraag of het blad zich theoretisch/academisch of juist praktijkgericht moest profileren.

Ten tijde van het blad Voorwerk was het verenigingsblad van de VGL (Vereniging van GodsdienstLeraren) al daarin geïntegreerd. De van oorsprong katholieke VDL (Vereniging Docenten Levensbeschouwing) hield nog lang vast aan het verenigingsblad ‘Berichten en Belangen’ dat men niet wilde opgeven.

Beide hoofdredacteuren hadden voor Narthex de hoge kwaliteit en de aandacht voor vormgeving en kunst in Verbum en het reflexieve karakter van Voorwerk voor ogen. Ze deelden daarnaast de mening dat religie niet louter als fenomeen kan worden bestudeerd. Religie kan niet beperkt worden tot cognities. Dat zou religie te veel inperken. Religie en levensbeschouwing zijn in die zin ook niet terug te brengen tot alleen filosoferen over levensvragen. Daarin ontbreken noties als ontvankelijkheid, kwetsbaarheid en zinvinding. Juist het centraal stellen van verhalen en ervaringen, naast debat en argumenten geeft het vak volgens beiden een eigen waarde. En dat kwam in verschillende artikelen in de loop der tijd aan bod.

Op welke manier dat vak of leergebied dan aangeboden zou moeten worden en wat daarmee bereikt kan worden, daarover verschillen Paul en Thom wel enigszins. Paul geeft aan met de jaren religieuzer te zijn geworden, in de zin dat de vraag ‘Wie ben ik?’ steeds meer een vraag is geworden naar ‘Waardoor word ik aangesproken?’. Het geplaatst zijn in de wereld is voor hem centraler komen te staan. Ook is hij er minder van overtuigd dat leerlingen een coherente levensovertuiging kunnen vormen en dat daar een conceptueel model voor kan worden aangereikt. Hij is in de loop der tijd genoegen gaan nemen met het creatief organiseren van ervaringen, het samen zoeken, zonder dat een coherent antwoord wordt aangeleverd. Daarbij is wellicht naast zingeving ook sprake van zinvinding. Het ontvankelijk maken voor zinervaringen is misschien wel het doel. Dat wil overigens niet zeggen dat Paul niets meer heeft met tradities, maar hij vindt de interpretaties van die tradities niet meer vaststaand. Leerlingen mogen daar hun eigen betekenis aan toekennen.

Volgens Thom is een nieuwe vakdidactiek nodig die aandacht besteedt aan

de

structuur van de ervaring, die opgeroepen en gemotiveerd wordt door gevoelens.

Ook Thom stelt ervaring centraal. Hij is wars van de manier waarop belangrijke lesmethodes het model van levensvragen uitwerken. Hij ziet veel reductie. Een inhoudelijke reductie tot begrippen, een theologische reductie van religies tot antwoordbatterij op levensvragen waarin vergeten wordt dat juist in de onmogelijkheid van antwoorden op levensvragen het religieuze mysterie van het leven zich meldt, een didactische reductie tot cognitief leren en een pedagogische reductie van de leerling tot een kennisgerichte persoon.

De cognitivistische reductie wordt veroorzaakt door het vasthouden aan een verouderde leerpsychologie en leertheorie. Het gaat om de theorie van Gagné. Volgens Gagné werkt het geheugen als een logische sorteermachine. Ervaringen worden in het geheugen opgeslagen volgens logische stappen. En ze worden door diezelfde logische operaties weer teruggehaald en verbonden met of gecorrigeerd door nieuwe ervaringen. Deze leerpsychologie ligt ten grondslag aan het baanbrekend vakdidactisch werk van Hans van der Ven en Chris Hermans. Maar ze is volstrekt achterhaald door neuropsychologisch inzicht in de werking van geheugen en leren.

Ons geheugen en ons leren wordt, zo weten we nu, sterk bepaald door emoties. Die kun je dus niet zomaar passeren in het ontwikkelen van didactiek en methodes. Zeker niet als het om zingeving en religie gaat! Marcel Proust wist dat al lang, natuurlijk. Maar didactiek die dat ondersteunt is ook in het vak levensbeschouwing nog onvoldoende uitgewerkt. Volgens Thom is een nieuwe vakdidactiek nodig die aandacht besteedt aan de structuur van de ervaring, die opgeroepen en gemotiveerd wordt door gevoelens. Daarvoor zou (didactisch) gereedschap moeten worden ontwikkeld en Thom heeft daar in het verleden al een aanzet toe gedaan. Paul voegt toe dat Thom niet alleen meningsvorming op het oog heeft, maar juist ook intentioneel en handelingsgericht wil werken. Bovendien beperkt Thoms visie zich niet tot een schoolvak. In feite is waardegerichte ontwikkeling een zaak van de hele school.

Zorg voor de toekomst

In die zin blijft een van de argumenten om het blad Narthex op te richten nog steeds actueel. Beiden bespeuren dat een visie op levensbeschouwelijke of waardegerichte ontwikkeling binnen school(besturen) steeds minder vorm krijgt of te gefragmenteerd is. Veel scholen/schoolleidingen bieden geen context voor leerlingen om hun persoonlijke biografie te articuleren en daar samenhang in te brengen. Thoms grootste zorg is dat dit niet meer gebeurt, omdat de hele samenleving is geëconomiseerd; een technisch-economische rationaliteit heeft ook het levensbeschouwelijk denken geïnfecteerd. Ook school(besturen) leiden hieronder; de visie van scholen is meer en meer gericht op marktdenken. Maar leerlingen dienen volgens hem niet alleen economisch waarderende mensen te worden. Paul onderschrijft Thoms visie; niet dat het onbelangrijk is om leerlingen voor te bereiden op de marktmaatschappij (kwalificeren) of op een burgermaatschappij (socialiseren), maar een school heeft vooral ook een educatieve, een persoonvormende functie.

Beiden bespeuren dat een visie op levensbeschouwelijke of waardegerichte ontwikkeling binnen school(besturen) steeds minder vorm krijgt of te gefragmenteerd is.

Een ander punt dat voor Thom het belang van Narthex blijft onderstrepen is de zorgelijke situatie rondom het vak: de verzwakking van de ondersteuning van en de wetenschappelijke input in het dagelijks werk van docenten levensbeschouwing. Zowel het HKI als het Moller Instituut, als specialisaties op katholiek universitair niveau, zijn ter ziele gegaan of kwijnen. Ook KPC Groep en de Bond KBVO (besturenbond voor katholiek beroeps- en voortgezet onderwijs) leggen hun prioriteiten in markt en belangenbehartiging. Het vak- en leergebied verliest daarmee essentiële inbedding en dat is met name zorgelijk omdat het vak in leergebieden die ondersteuning juist nodig heeft. Ook samenwerkingspogingen tussen opleidingen voor docent GL als Hermes hebben tot nu toe niet de krachten weten te bundelen.

Paul ziet overigens nog wel een aantal lichtpunten, zo bloeit volgens hem op de VU de theologie en heeft de Christelijke Hogeschool Ede veel aanwas. Daarnaast heeft hij af en toe ervaringen als schoolbegeleider waarbij door een schoolleiding wel aandacht wordt besteedt aan schoolbrede levensbeschouwelijke en waardevormende identiteit. En de Besturenraad heeft (thans in de persoon van Taco Visser) wel aandacht gekregen voor het vakgebied, met name als het om de ondersteuning van het vak als examenvak gaat.

Bestaansrecht

In de loop van de afgelopen tien jaar lijkt de visie van Thom en Paul op het bestaansrecht van Narthex niet te zijn gewijzigd. Integendeel, in sommige opzichten is de noodzaak van het vakblad alleen maar belangrijker geworden. Een blad dat zowel aandacht aan bestaande waardevormende praktijken als aan nieuwe inzichten op dit gebied besteedt.

Voorwaarts. En niet vergeten…

2016-11-09T09:37:33+00:00Interviews|
MENU